Soms moet je gewoon een punt zetten

Ik ben ervoor om altijd in gesprek te blijven. Samen komen we er wel uit. Als je beiden uitlegt hoe je tegen een situatie aankijkt ontstaat wederzijds begrip. Van twee werkelijkheden en betekenissen kom je dan weer op gemeenschappelijke betekenis - al is dat nog zo’n klein gemeenschappelijk stukje, toch weer winst en beweging in de communicatie. Toch?

Alles is communicatie

De vraag naar een presentatie met als thema: “Wat is communicatie?” maakte me een beetje aan het lachen. Ik zag namelijk direct allerlei scenario’s voor me van hoe ik zo’n presentatie zou doen. Ik zou doodstil kunnen staan en voor me uit kijken, ik zou prikkelende vragen kunnen stellen, een lied kunnen zingen, met mijn rug naar de zaal een verhaal houden, in slaap vallen, een appeltje schillen…

Alles is communicatie.

Ja, je kan wel op je kop gaan staan! Quantummechanica en berenklauwen

‘Zo is het nu eenmaal’, ‘Dat zijn gewoon de feiten’, ‘De dingen zijn zoals ze zijn en iets anders kun je er niet van maken’.

Ben jij het daarmee eens? Dan ben je vast geen autonome denker…

Waar of niet waar? Het hangt er maar van af hoe je kijkt. En, trouwens ook: WIE er kijkt. In de quantummechanica zijn ze er al lang achter: degene die waarneemt beïnvloed hetgeen wordt waargenomen waardoor de uitkomst van hetgeen wordt waargenomen kan variëren. Eeuwen lang dachten natuurkundigen dat er zoiets als absolute wetten ten grondslag aan ons bestaan liggen. Sinds midden vorige eeuw weten we dat dat helemaal niet zo is. Licht bestaat uit deeltjes en uit golfjes, het hangt er maar van af hoe je kijkt. Een grappige uitleg in mensentaal vanquantummechanica en verschillende manieren van waarnemen vind je hier.

Als je deelt ontvang je meer

Deel jij weleens met anderen? Je gedachten, je inzichten, je inspiratie, je diensten? Ik bedoel: echt delen, met aandacht voor degene die ontvangt. Delen omdat je daar plezier in hebt, omdat het je blij maakt als iets van jou goed terecht komt bij iemand anders. Delen is twee -richtingsverkeer, is niet gedachteloos de wereld in zenden. Delen heeft te maken met aandacht. Aandacht voor je mogelijke ontvangers en voor de potentiële mogelijkheden van anderen. Deel jij weleens een goed idee? Of houd je die eerst voor jezelf omdat je bang bent dat anderen er misschien mee aan de haal gaan? Zonder verwachtingen? Ben je bang dat je tekort komt als je zomaar deelt? Hoe vaak komt ‘ja- maar’ voor in je taalgebruik (en denk je stiekem dat er niet genoeg is voor iedereen?) Als je deelt deel je dan zonder verwachting op een wederdienst of –product? Kan dat wel; belangeloos delen?

Aandacht trekkers

Afgelopen week raakte ik verzeild in de discussie die ontstond na de publicatie van de blog Stop! Hou op! Van Tine de Jong. Al snel na de publicatie buitelden de reacties over elkaar heen. De blog ging over het in haar ogen groeiend gebrek aan respect voor andermans grenzen en de beledigende toon van veel internet publicaties; blogs, tweets en dergelijke onder ander op Alphens.nl  Ik ben het helemaal met haar eens en heb me ook al een aantal keren in mijn blog verbaasd over de vrijheid die mensen nemen en het gebrek aan verantwoordelijkheid wat ze laten liggen in communicatie met anderen. Met name op internet. Volgens sommigen moet je wel scherp en fel zijn anders trek je geen lezers. Ik vraag me ten eerste af wat je dan voor lezers wilt eigenlijk, ten tweede hoe serieus je jezelf dan eigenlijk neemt. Vooral interesseert me de onderliggende opvatting dat je vooral door middel van veel opschudding en kabaal de aandacht zou trekken. Jazeker: als er iemand op straat loopt te schreeuwen valt dat op en kijk ik om of blijf staan om te zien wat er aan de hand is. Als ik dan zie dat iemand in het wilde weg de wereld ter verantwoording aan het roepen is, grof of beledigend draai ik me om en loop door. Of, als ik zo aangesproken wordt probeer ik er wat van te zeggen. Maar veel gebeurt er verder niet. Als je je eigen opinie belangrijk genoeg vindt om hem de wereld in te sturen neem ik aan dat je anderen daarmee wilt bereiken, discussie over inhoud op gang wilt brengen, iets wilt veranderen. Hoe trek je eigenlijk echt aandacht? En is reactie op je uitlatingen aandacht? Aandacht is voor mij aanwezig zijn en in contact. Interactie. Een- richtings verkeer boeit mij niet. Misschien grappig, misschien vervelend of ergerlijk en dan verdwijnt het weer. Er is geen aandacht voor het publiek, en van interactie is geen sprake (heen en weer gooien van je eigen argumenten en het posten van reactie na reactie op een blog zou je interactie kunnen noemen maar zo zie ik dat niet als er geen sprake is van wederzijdsheid). In communicatie en presentatie is het een gouden regel: Als je de juiste balans vindt tussen aandacht bij jezelf en aandacht bij de ander bereik je je publiek en kun je anderen in beweging brengen. Aandacht hoef je dan niet te trekken, die is er gewoon en die blijft, omdat je verhaal echt is zonder effectbejag. In de soms weer verhitte discussies van de week dacht ik aan wat ik ooit leerde in een van mijn eerste banen als groepsleidster: als de hele groep jongeren op zijn kop stond en over elkaar heen buitelde ik geschreeuw en gegil kreeg ik echt geen aandacht door mee te gaan schreeuwen. Ik kwam erachter dat ik door heel stil en aandachtig te blijven staan en wachten respect afdwong waardoor ze uiteindelijk naar me konden luisteren.

Oordelen

Door een paar gesprekken met verschillende mensen werd ik aan het denken gezet over oordelen en veroordelen. De betekenis van oordelen is: ‘een mening vormen’. Daar is niets mis mee en het helpt ons onze verhouding tot de wereld om ons heen te bepalen. Door voor je mening of standpunt uit te komen ben je helder naar anderen toe en weten zij dus wie ze voor zich hebben. Het schept duidelijkheid in relaties. Je komt tot een mening of een oordeel door verschillende zaken met elkaar te wegen. Uiteindelijk slaat de weegschaal naar een kant uit over het algemeen.

Op zich is daar niets mis mee, het geeft houvast en helderheid om een keuze te maken. Ik neem echter zowel in mijn directe omgeving als in het maatschappelijk debat (politiek!)een tendens waar waardoor ‘oordelen’ steeds meer opschuift naar ‘veroordelen'.

Het innemen van een standpunt houdt dan automatisch in een waarde oordeel over jouw standpunt versus dat van een ander. Het standpunt van de ander wordt dan natuurlijk minder gewaardeerd. En niet alleen het standpunt van de ander, een mening die iemand heeft maar ook de persoon van de ander wordt in dit wegings- en beoordelingsproces meegenomen, alsof iemand zijn mening is.

Dit vervuilt de communicatie en schept afstand, en het veroorzaakt dat mensen niet meer naar elkaar luisteren maar steeds vaster komen te zitten in hun eigen oordelen en veroordelingen.

Het waarderen van de mening van een ander heeft voor mij alles te maken met wat er op betrekkingsniveau in de communicatie gebeurt. Betrekkingsniveau is wat er tussen mensen gebeurt, en in dit geval trek ik het ook nog wat breder: wat er in mensen gebeurt. De ijsberg onder het gesprek. We zien het topje maar eigenlijk wordt het gesprek gestuurd door veel meer namelijk alles wat er onder de oppervlakte is.

Ik ben me af gaan vragen wat er in iemand gebeurt die een mening van iemand anders alleen in termen van vergelijk en waardering (goed - fout, juist – onjuist, achterlijk – ontwikkeld) kan zien. Waarom is het nodig?? Twee standpunten kunnen toch prima naast elkaar staan? De werkelijkheid is toch niet op te delen in tweeën?

Ik denk dat het alles te maken heeft met emoties als onzekerheid, angst en wantrouwen. Onzekerheid over of je eigen mening er wel toe doet, wel klopt, wel bestaansrecht heeft. En angst of je mening of standpunt wel gehoord wordt. Emoties zitten onder de oppervlakte, aan de basis van de ijsberg. Als we onszelf toestaan de emoties te ervaren en eventueel in te brengen in de communicatie zal dat meer balans en rust in gesprekken brengen. Of we ons er nu van bewust zijn of niet; feit is dat er nog een heel stuk ijsberg onder de wateroppervlakte is die een rol speelt in de gesprekken of we dat nu willen of niet. Dan kunnen we het maar beter willen. Het lijkt wel of het bewust zijn van dit deel van de communicatie steeds minder wordt. Steeds nadrukkelijker wordt erop de ander gewezen, op de rationele argumenten, op de ‘redelijkheid’of de ‘feiten’. Dat geeft als tegenreactie dat de ander ook nog meer nadruk op de argumenten en feiten legt en dat je als twee partijen tegenover elkaar komt te staan en steeds minder naar elkaar luistert. Daar waar er naar gezamenlijk oplossingen gezocht moet worden werkt dat natuurlijk contraproductief.

Veel tijd gaat heen met het uitwisselen van argumenten. Dat kan voorkomen worden door allereerst te accepteren dat de werkelijkheid complex is, er geen makkelijke oplossingen zijn en dat de winst van iedere oplossing toch ook verlies betekent voor datgene waar niet voor gekozen is. Daarnaast zou het de communicatie enorm veel effectiever maken wanneer we wederzijds durven en kunnen erkennen dat naast de zgn. feiten emoties een essentiële rol spelen in communicatie.

Eigenlijk is het heel simpel in mijn ogen: We zouden ons kunnen oefenen in het zonder oordeel kunnen waarnemen van de delen in het geheel.

Laten we af en toe eens onder het wateroppervlak naar de rest van de ijsberg kijken en respect hebben voor de schoonheid ervan. En beseffen dat de vorm en omvang van de onderwater ijsberg in grote mate bepalend is voor de ruimte die er boven het wateroppervlak mogelijk is.